Miroslav  Malovec:

Kion plu en  Euxropa unio?

La unuan de majo 2004 eniris en

 euxropan  union 10 novaj sxtato, in-

kulzive de  cxehxio, kaj 9 novaj ofi-

cialaj lingvoj, en kiujn oni devis

traduki legxaron de  e u (83@jjj

pagxojn(.

   kvankam cxiuj civitanoj rajtas ko-

muniki kun la organoj de  e u en sia

gepatra lingvo, du el la lingvoj es-

tas pli egalaj ol la ceteraj, nome

la angla kaj la franca (la bruselaj

instancoj favoras la anglajn kaj

francajn denaskulojn kiel oficist-

ojn, do okazas certa diskriminacio(.

    cxehxa  televido ekzamenis niajn

parlamentanojn pri la du menciitaj

lingvoj; nur 7 personoj sciis ilin

bone (la scion de la germana, hispa-

na aux itala oni ne kalkulis(.

   sed estas demando, cxu la oficiala

subteno estos pli forta ol la natu-

ro^- nome, la germanan parolas 90

milionoj da euxropaj denaskuloj, la

francan 70, la anglan 59, la ita-

lan 57, la hispanan 40. la germana

estas do la plej forta, kaj la itala

kun la hispana estas kompareblaj;

post kelkaj jardekoj la situacio po-

vas sxangxigxi.

   nian solvon,  e-on, la  euxropa

 parlamento rifuzas. dum la aprila

vocxdonado en  strasburgo la radikala

parlamentano proponis, ke  e-o estu

almenaux studata kiel unu el la

eblaj solvoj, sed la vocxeonantoj

malakceptis la proponon asertante,

ke  e-o ne havas kulturon.

   pozitive estas, ke oni unuafoje

devis trakti la lernon, kaj ke oni

atentigis, ke nia movado devas pli

okulfrape elstarigi sian kulturon;

kaj oni povas supozi, ke novaj pro-

blemoj kaj nur 25-procenta sukceso

en lernado de la angla povas future

gravigi ankaux la rolon de  e-o.

   en la maja n-ro de la revuo " es-

peranto) la prezidanto de  euxropa

 esperanto- unio  sean  o@ rian kaj

prezidanto de  uea  renato  corsetti

skribas en la komuna cxefartikolo:

   "unu afero, tamen, sxajnas ne-

dubeble vera: se la parolantoj de

 e-o ne estos multnombraj kaj logx-

antaj en cxiu unuopa vilagxo de  euxro-

po, neniu atentos  e-on nur pro la

beleco de la ideo. do, se vi volas

konkeri  bruselon, unue konkeru vian

lokan lernejestron aux urbestron, kiu

subtenu kurson cxe vi.)

   ne estas problemo arangxi kursojn,

problemo estas akiri kursanojn, cxar

ankaux la ordinaraj civitanoj sentas

la samajn antauxjugxojn kiel la parla-

mentanoj. unue do necesas konvinki

la publikon, ke  e-o havas propran

kulturon, due, ke gxi estas preparita

servi kiel internacia komunikilo,

kaj trie, ke ekzistas komunumo de

seriozaj uzantoj, en kiun la novaj 

adeptoj povas eniri.

Kion ili diris pri  esperanto:

    esperanto estas granda invento

kun grandegaj eblecoj.

               rabindranath  tagore.

              : : : :

   por internaciaj kontaktoj estas

internacia interkomprenigxo per in-

ternacia lingvo ne nur neceso, sed

komprenebleco.  e-o estas la plej

bona solvo de la ideo de internacia

lingvo.

                   albert  einstein.

              : : : :

   por ke la nacioj povu interkon-

senti, estas necese, unue inter-

komprenigxi. por tiu celo ili devas

havi komunan lingvon. tial oni devas

fari cxion, por ke  e-o farigxu lingvo

de la homaro, rimedo de inter-

komprenigxo de unu lingvo kun aliaj.

                    romain  rolland.

              : : : :

   por internacia lingvo mi sentas

profundan simpation kaj veran admi-

ron. mi volas nur diri, ke  e-o krom

la praktikaj celoj havas ankaux tre

bonan ideon.

                      julian  tu–im.

              : : : :

   la peno de  e-lernado estas tiel

eta, kaj la rezulto estas tiel gran-

da, ke cxi tiun penon oferu cxiu homo.

                    l@  n@  tolstoj.

              : : : :

   imagu, ke ni havus diversajn

muzikskribojn por cxiu nacio, ansta-

taux unu komuna @@@ kaj en la homaj

lingvoj ni vivas en cxi tiu malordo

kaj anarhxio!  d-ro  zamenhof ofertas

sxlosilon por muzikan solvon de har-

monia interkomprenigxo.

                     –illiam  james.

              : : : :

   mi publike elparolis la opinion,

ke  e-o ludu pli gravan rolon^- gxi

estas utila per si mem kiel protekto

de naciaj lingvoj @@@ jes, oni devas

trovi pli efikan kaj fortikan vojon.

el mia propra sperto mi diras, ke

dum miaj oftaj vojagxoj en multajn

landojn, cxefe en  francion kaj  ger-

manion, mi cxiam auxdas plendojn

kontraux la angla lingvo, ke gxi jam

transpasxis la rolon de pontolingvo

kaj farigxis grava imperialisma dan-

gxero por euxropaj naciaj lingvoj,

kiuj jam submetigxas al cxi tiu in-

fluo; kaj mi diras: la afero estas

simpla: komencu cxe viaj infanoj!

komencu instrui  e-on al ili, kaj la

dangxero estos forigita! mi konas la

valoron de  e-o; kvankam mi mem ne

estas  e-isto, mi gxin subtenas!

                      umberto  ecco.

Claude  Piron:Antauxjugxoj kaj la vero.

   kiam mi estis malgranda knabo,

oni diris al mi, ke mi ne timu de-

mandi pri la vojo. "pro tio vi havas

langon, kaj kun gxi vi atigos ecx la

finon de la mondo); sed jam kelkajn

kilometrojn pli malproksime oni

parolis alian lingvon. demandi iun

pri la vojo estis vana.

   oni diris al mi: "por ke vi povu

interkomprenigxi kun fremduloj, lernu

en la lernejo fremdajn lingvojn);

sed mi ekkonis, ke 90 procentoj da

homoj ne scipovas precize klarigi

siajn pensojn en la lingvoj, kiujn

ili eklernis en la lernejo.

   oni diris al mi: per la angla vi

certe interkomprenigxos en la tuta

mondo; sed en unu vilagxo en  hispa-

nio mi cxeestis auxtomobilan akciden-

ton, kie la ambaux sxoforoj, franco

kaj svedo, scipovis interparoli nek

reciproke, nek kun la polico.

   en unu urbeto en  hindio mi vi-

dis, kiel eksterlanda turisto vane

provis klarigi al la loka kuracisto

simptomojn de sia malsano. li ne

sukcesis.

   kiel laboanto de  unuigxintaj  na-

cioj kaj de  monda  higiena  orga-

nizajxo mi estis okupata en kvin

mondpartoj, kaj en multaj landoj mi

spertis, ke krom grandaj hoteloj kaj

aviadaj kompanioj, la angla lingvo

preskaux al nenio tauxgas.

   oni diris al mi: dank@ al tradu-

koj estas ecx la plej malproksimaj

kulturoj alireblaj por cxiu. kiam mi

komparadis tradukojn kun la origina-

loj, mi cxiam konvinkigxis pri tiom da

difektitaj esprimoj, ellasadoj kaj

stilaj mankoj, ke mi ne povis ne

konstati pravecon de la itala pro-

verbo, ke tradukado signifas perfi-

don.

   en la okcidentaj landoj oni cxiam

diris al mi, ke ili volas helpi al

la evoluantaj landoj dum respektado

de ilia kulturo; sed mi vidis, kiel

angla kaj franca lingvoj alportas la

plej fortan kulturan subpremon, mi

vidis, ke sen respekto de lingva

indeco de niaj partneroj ni jam de

komenco entrudas al ili nian ling-

von; mi vidis multegajn problemojn,

kiuj ekestas cxe instruado de lokaj

laborantoj, cxar la teknikistoj ne

scipovas la lokajn lingvojn, kaj en

tiuj lingvoj ecx ne ekzistas lerno-

libroj.

   oni diris al mi: gxenerala lerneja

instruado certigos egalecon de ebl-

ecoj por cxiuj infanoj el diversaj

medioj; sed mi vidis, antaux cxio en

la evoluantaj landoj, ke ricxaj fami-

lioj sendas siajn infanojn en  bri-

tion kaj  usonon, por ke ili lernu

la anglan; mi vidis homamasojn,

fermitajn en siajn lingvojn, sub-

premitajn de tiu aux alia propagando,

tenatajn per tiuj lingvoj sur la

malalta sxtupo de ekonomia evoluo,

sen pli vasta perspektivo.

   oni diris al mi:  e-o ne sukce-

sis; sed mi vidis, kiel en unu mon-

tara vilagxo ie en  euxropo, la kamp-

araj infanoj sen malfacilajxoj inter-

komprenigxis post duonjara lernado de

 e-o kun japanaj vizitantoj.

   oni diris al mi: al  e-o mankas

la homaj valoroj. mi lernis tiun

lingvon, legis gxian poezion, auxskul-

tis gxiajn kantojn. per tiu lingvo mi

intime interparolis kun brazilanoj,

cxinanoj, irananoj, poloj, kun juna

uzbeko; kaj kiel profesia tradukisto

mi volonte konfirmas, ke tiaj inter-

paroloj estis la plej spontanaj kaj

plej sinceraj, kiajn mi gxis nun ha-

vis en fremda ligvo.

   oni diris al mi:  e-o signifas

finon de la kulturo; sed, kiam min

akceptis  e-istoj en orienta  euxro-

po, latina  ameriko aux en  azio, mi

povis konstati, ke ili plejparte es-

tas pli kulturaj ol iliaj sam-

nacianoj de la sama socia nivelo;

kaj kiam mi partoprenis internaciajn

diskutojn pere de cxi tiu lingvo,

ilia internacia valoro tre imponis

al mi.

   kompreneble, mi ne silentis pri

tio. mi diris: venu kaj vidu, gxi es-

tas io neordinara; lingvo, kiu suk-

cese solvas problemon de komunikado

inter la nacioj!

   mi vidis, kiel en cxi tiu lingvo

nekredeble trafe diskutas hungaro

kun koreano pri filozofio kaj poli-

tiko, du jarojn, post kiam ili ko-

mencis lerni la lingvon.

   oni diris al mi:  e-o estas nenio

serioza, kaj antaux cxio, la lingvo ne

estas natura. mi ne komprenas tion.

kiam homa koro, gxiaj impulsoj, gxiaj

plej delikataj pensoj estas esprim-

ataj senpere per tia lingvo, kiu

naskigxis pro evoluo de internacia

komunikado, cxu tio ne estas natura?

   dum miaj vojagxoj tra la tuta mon-

do mi vidas, ke homoj devas rezigni

sopiratan interparolon kun logxantoj

de landoj, kiujn ili travojagxas aux

en kiuj ili logxas; mi vidas, al kiuj

ridindaj situacioj ofte kondukas

strebo, interkomuniki per gestoj;

mi vidas homojn, soifantajn pri kul-

turo, al kiuj la lingva bariero mal-

helpas cxe legado de verkoj indaj por

internacia publiko; mi vidas multajn

homojn, kiuj post ses aux sep jaroj

de lernado parolas la fremdajn ling-

vojn pene kaj erare, ne povas trovi

la gxustan vorton, malbone prononcas

kaj ne povas esprimi, kion ili volas

diri; mi vidas, ke en la tuta mondo

senbride disvastigxas lingva neegal-

eco kaj diskriminado; mi vidas, ke

diplomatoj aux fakuloj parolas en mi-

krofonon kaj el kapauxdiloj reehxas

tute alia vocxo; cxu tion oni nomas

natura interkomprenigxo? cxu solvi

problemojn inteligente kaj kun kom-

prenemo jam ne apartenas al la homa

karaktero?

   oni diras al mi multon, sed mi

vidas ion alian. mi sentas min

trompita en cxi tiu socio, kiu dekla-

ras rajton de cxiu homo je komunik-

ado, kaj mi ne scias, cxu oni trompas

min aux cxu tiu nenormala estas mi

mem.

 lubom+ir  st|reda:

       lingva tutmond-pesto.

   la rusa lingvo subpremis preskaux

cxiujn lingvojn de la logxantoj en la

iama  sovetunio. da tiuj cxi lingvoj

estis pli ol cent; kelkaj el ili es-

tis subpremitaj parte kaj kelkaj

plene, sekve de kio ili tute malape-

ris kaj nun ili jam apartenas al

t@n@ mortaj lingvoj.

   la parta subpremo estis diversa,

ekde kelkprocenta (ekz@ la estona

kaj la armena( gxis pli ol nauxdek-

procenta (ekz@ la blankrusa(. kare-

loj evitis rusigon per tio, ke ili

anstatauxigis la karelan lingvon

(dialekto de la finna( per la lite-

ratura finna lingvo.^- la moldava

lingvo nur post la disfalo de  so-

vetunio proksimigxis al la rumana per

tio, ke oni anstatauxigis la cirilan

skribon per la latina kun la rumana

ortografio.

   nia patrujo estis dum 42 jaroj

sub diktaturo de  moskvo, 23 jarojn

gxi estis okupaciita de soveta armeo,

la rusa lingvo estis deviga, sed la

cxehxan lingvon gxi ne subpremis. ekde

novembro 1989 ni estis sub nenies

diktaturo, sed influo de  euxropa

 unio komencis manifestigxi ankoraux

pli frue, ol nia membrigxo en gxi es-

tis aprobita.

   cxiam pli kaj pli klare montrigxas,

ke la cxehxa lingvo estas malrapide,

sed certe subpremita de la angla.

krom vortoj, kiuj estas cxehxigitaj

kaj kiuj krome de tio havas cxehxan

ekvivalenton (ekz@ fotbal, volejbal,

basketbal - futbalo, volejbalo, bas-

ketbalo( kaj cxehxigitaj vortoj, kiuj

cxehxajn ekvivalentojn ne havas, (ekz@

hokej, ragby - hokeo, rugbeo), kres-

kas lavango da vortoj, kiuj restas

anglaj, maksimume ili havas cxehxajn

finajxojn. ne temas nur pri nomoj no-

vaj, por kiu cxehxa lingvo ne havas

esprimojn.

   kelkfoje oni per anglaj vortoj,

eventuale mallongigoj, anstatauxigas

cxehxajn vortojn. en la sepdekaj jaroj

mi trafis vorton "elp+icxko), kaj ne-

niu el nia familio sciis, kio estas

tio. post iom da tempo mi eksciis,

ke temas pri mikrokanela disko.

   senpolvaj produktoj estis nomitaj

ekologiaj aux ekologie sendangxeraj.

kvankam tio estas malgxusta nomo, gxi

estas pli bona ol la nomo environ-

mente sendangxeraj.

   nur unufoje mi trafis okazon, ke

anstataux angla esprimo e-mail oni

uzis cxehxan e-posxta.

   potencigon de la angla lingvo cxe

ni subtenas cxehxofobio, kiu vidigxas

en iuj fakoj jam delonge. la plej

rimarkebla tio estas en hxemio, kie

antaux cxio oni sxangxis nomon de oksido

(anstataux "kyslicxn+ik) nun estas

"oxid), sekvis sulfidoj, sulfitoj

kaj sulfatoj (anstataux "sirn+ik),

"si|ricxitan) a "s+iran) nun estas

"sulfid), "sulfit), "sulf+at)(. mi

ne havas aktualajn informojn, sed mi

timas, ke jam eble oni ankaux sxangxis

nomon de nitrato (ke anstataux "du-

sicx|nan) nun estas "nitr+at), ktp@.

mi tute ne auxdis, nek legis ecx unu-

solan prudentan motivon por tiu cxi

fikutimo. aserto, ke tion komprenos

fremduloj, mi ankaux ne supozas pru-

denta. dulingvaj hxemiaj nomoj diros

al alilandano tute nenion; sed sufi-

cxas parenteze skribi formulon ( c o;

ktp@(. anstataux hibrida nomo estas

ja pli bona tute fremda nomo (karbo-

na dioksido(.

   antipatio por cxehxa lingvo devis

en hxemio regi jam antaux tre longa

tempo, cxar en cxehxaj nomoj de hxemiaj

elementoj, kiujn kreis  presl, estis

enkondukitaj nur iuj (ekz@ vod+ik,

kysl+ik, uhl+ik - hidrogeno, oksige-

no, karbono( ktp@, sed aliaj, ekz@

kost+ik, sol+ik, |das+ik, nebes+ik -

fosforo, kloro, kobalto, uranio, ne

enradikigxis kaj estis forgesitaj.

   germanoj estis fieraj pri tio, ke

la germana lingvo estas pura, t@e@

ke gxi enhavas ne tro multajn fremd-

ajn vortojn. sed antaux kelkaj jaroj

mi legis artikolon, kies auxtoro,

reganta perfekte la germanan, skri-

bis, ke lia amiko petis lin traduki

instrukcion pri uzo de aparato acxet-

ita en  germanio, do kun nur german-

lingvaj instrukcioj. la amiko prome-

sis traduki gxin, sed la promeson li

ne povis plenumi, cxar la instrukcio

enhavis tiom da anglaj vortoj, ke gxi

estis por li nekomprenebla.

   la angla farigxis furorlingvo kaj

gxi triumfe marsxas tra la mondo. el

multaj rusoj, kiuj siatempe ne povis

trovi trafan insulton por "acxaj uso-

naj imperiistoj), farigxas amikoj kaj

admirantoj de  usono. dume en

 anglio entuziasmuloj revivigas

mortajn lingvojn, la kornvalan kaj

la anglosaksan, la nuntempa angla

lingvo mortigas aliajn lingvojn kaj

penetras en animojn de apartenantoj

de multegaj nacioj, malgrandaj kaj